Forum Promocji Zdrowia powinno być miejscem rozmowy nie tylko o leczeniu chorób, ale przede wszystkim o tym, jak im zapobiegać. To szczególnie ważne w przypadku nikotyny. Nie mamy tu do czynienia z prywatnym nawykiem, słabością charakteru ani kwestią stylu życia. Mamy do czynienia z jedną z najlepiej rozpoznanych, najbardziej przewidywalnych i najbardziej opłacalnych epidemii uzależnienia. Zmieniają się urządzenia, smaki, opakowania i język marketingu.

Przez dekady papieros był symbolem uzależnienia. Dziś ten symbol jest anachroniczny. Nikotyna przestała potrzebować popielniczki. Weszła do kolorowych jednorazówek, podgrzewaczy, saszetek, płynów, aromatów, dyskretnych urządzeń przypominających gadżety elektroniczne. To nie jest koniec problemu tytoniowego tylko jego modernizacja.

Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że tytoń zabija ponad 7 milionów osób rocznie, w tym około 1,6 miliona osób niepalących narażonych na bierne palenie. W przypadku nikotyny problemem nie jest brak wiedzy, lecz konsekwentne przegrywanie wiedzy z interesem handlowym.

Globalnie tradycyjne używanie tytoniu spada, według WHO liczba użytkowników tytoniu zmniejszyła się z 1,38 miliarda w 2000 roku do 1,2 miliarda w 2024 roku. Ale w tym samym czasie rośnie nowa fala nikotynowa. WHO po raz pierwszy oszacowała globalne używanie e-papierosów: ponad 100 milionów osób na świecie wapuje, w tym co najmniej 15 milionów dzieci w wieku 13–15 lat. Nastąpiła zmiana kanału dystrybucji.

W Polsce problem jest podwójny, gdyż nadal palimy dużo, a jednocześnie wchodzimy w epokę nowych produktów nikotynowych. Ministerstwo Zdrowia szacuje ekonomiczne skutki palenia w Polsce na 57 miliardów złotych rocznie, uwzględniając koszty leczenia chorób wywołanych paleniem i utratę produktywności. Masowe uzależnienie nigdy nie jest wyłącznie prywatne. Kosztuje system, pracodawców, rodziny, szkoły, szpitale i budżet państwa.

Cyniczny mechanizm rekrutacji

Najbardziej cyniczny aspekt obecnej fali nikotynowej dotyczy dzieci i młodzieży. Przemysł nie musi mówić wprost: „uzależnij się". Wystarczy, że stworzy produkt tani, smakowy, dyskretny, kolorowy, łatwo dostępny i społecznie akceptowany. Smak mango, mięty, gumy balonowej czy coli jest produktem, który przyciąga.

Ministerstwo Zdrowia informowało w 2024 roku o wynikach badania przeprowadzonego w szkołach podstawowych i średnich, w którym:

• 47,6%uczniów używało e-papierosów codziennie
• 11,4%paliło tradycyjne papierosy
• 21,3%używało smakowych jednorazowych e-papierosów
• 7 / 10palących uczniów wskazywało smak i zapach jako główne powody popularności

Badanie miało ograniczoną próbę, więc nie należy traktować go jako pełnej reprezentatywnej mapy całej populacji uczniów, ale jako sygnał ostrzegawczy jest wyjątkowo mocne. Inne dane są jednak równie alarmujące. Rzecznik Praw Dziecka wskazywał, że według badań dla RPD małoletni nie mieli większych trudności z zakupem e-papierosów mimo zakazu sprzedaży osobom nieletnim. Aż 56% palących 16- i 17-latków kupowało je samodzielnie, głównie w sklepach z e-papierosami, kioskach i supermarketach.

Rekrutacja kontra leczenie

Kluczowe jest zrozumienie jednej rzeczy, to nie jest spór o to, czy e-papieros jest „lepszy" od papierosa dla dorosłego palacza z wieloletnim nałogiem. To jest spór o to, czy państwo pozwoli, aby produkty nikotynowe były projektowane jako atrakcyjny pierwszy kontakt dla dzieci i młodzieży.

Produkty służące leczeniu uzależnienia powinny podlegać reżimowi medycznemu, a produkty służące rekrutacji nowych użytkowników powinny być wypychane z rynku.

Dlatego polityka antynikotynowa musi porzucić przestarzały podział, że papieros jest zły, a reszta mniej zła. Sensowniejszy podział brzmi inaczej. Jeżeli nikotyna ma być elementem terapii, jej miejscem nie jest kolorowa półka obok słodyczy, tylko kontrolowany proces leczenia uzależnienia.

Kierunek się zmienia, ale to dopiero początek

Polska zaczęła wreszcie iść w tym kierunku. Od 5 lipca 2025 roku weszły w życie przepisy zakazujące sprzedaży e-papierosów bez nikotyny i woreczków nikotynowych osobom poniżej 18. roku życia, sprzedaży przez internet i w automatach oraz reklamy i promocji tych produktów.

W marcu 2026 roku Rada Ministrów przyjęła projekt zakładający zakaz sprzedaży jednorazowych e-papierosów, zarówno z nikotyną, jak i bez niej, ograniczenie smaków w woreczkach nikotynowych oraz zwiększoną kontrolę składu e-papierosów. To dobry kierunek, ale kierunek nie jest jeszcze zwycięstwem.